Komentarz: Kto zyskał na ustawie antykryzysowej?

Ponad dwa lata po zakończeniu obowiązywania Ustawy z dnia 1 lipca 2009 roku o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców, zwanej szerzej ustawą antykryzysową, wciąż brakuje refleksji nad tym, czy była ona naprawdę potrzebna i kto był jej beneficjentem. Jest to szczególnie ważne dlatego, że część jej postanowień (dłuższe okresy rozliczeniowe) weszła 23 sierpnia 2013 roku na stałe do polskiego prawa pracy.

Przypomnijmy – ustawa antykryzysowa została uchwalona w 2009 roku przez parlament jako rodzaj działania prewencyjnego na wypadek możliwych skutków światowego kryzysu ekonomicznego. Finansowe wsparcie dla przedsiębiorców i uelastycznienie zatrudnienia miało zapobiec spadkowi poziomu zatrudnienia oraz umożliwić utrzymanie wzrostu gospodarczego. Ustawa była prezentowana jako korzystna dla wszystkich przedsiębiorców oraz pracowników 1)https://www.premier.gov.pl/wydarzenia/aktualnosci/pracodawcy-i-pracownicy-moga-juz-korzystac-z-pakietu-antykryzysowego.html .

 

Postanowienia dla przedsiębiorców w trudnościach

Przedsiębiorcy w trudnościach finansowych mogli na mocy ustawy obniżyć pracownikom wymiar czasu pracy z proporcjonalnym obniżeniem wynagrodzenia za pracę – bez konieczności dokonywania wypowiedzenia zmieniającego wymiar czasu pracy, zaś różnica w wynagrodzeniu w takiej sytuacji była pokrywana z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Firma w trudnościach mogła wysłać część pracowników na szkolenia (w tym stypendia szkoleniowe i studia podyplomowe) dofinansowywane z Funduszu Pracy, co umożliwiało zachowanie zatrudnienia przy równoczesnym bardzo tanim dla przedsiębiorcy podnoszeniu jakości „kapitału ludzkiego“. Mimo tego, że rozwiązania były korzystne zarówno dla pracowników, jak i pracodawców, cieszyły się znikomą popularnością – wynagrodzenia subsydiowano około 12 tysiącom osób 2)http://www.mpips.gov.pl/download/gfx/mpips/pl/defaultopisy/4425/1/1/FGSP_wnioski_271211.pdf, zaś subsydiowanymi szkoleniami objęto zaledwie 1277 pracowników. Dość powiedzieć, że w ramach ustawy antykryzysowej żadnemu pracownikowi nie opłacono studiów podyplomowych 3)Anna Stępniak-Kucharska, Pakiety antykryzysowy jako instrument wspierania rynku pracy i przedsiębiorców, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Oeconomica 248, 2011, s. 301. .

 

Dłuższe okresy rozliczeniowe

Najistotniejszym postanowieniem ustawy antykryzysowej okazała się możliwość wprowadzenia wydłużonych okresów rozliczeniowych, skierowana do wszystkich przedsiębiorców, a obecnie włączona na stałe do polskiego ustawodawstwa. Okres rozliczeniowy czasu pracy wynosi normalnie do 4 miesięcy. Ustawa wprowadziła możliwość wydłużenia go maksymalnie do 12 miesięcy, jeżeli było to uzasadnione przyczynami obiektywnymi lub technicznymi dotyczącymi organizacji pracy. Ta zmiana pozwalała pracodawcom na elastyczniejsze wyznaczanie pracownikom godzin pracy, zaś okresy dłuższej pracy mogły być równoważone okresami krótszej pracy lub dniami wolnym. W ramach tego uelastycznionego czasu pracy, część pracowników mogła np. w danym miesiącu w ogóle nie pracować (ze względu na sezonowość pracy). Z tego powodu ustalono, że podczas stosowania wydłużonego okresu rozliczeniowego czasu pracy miesięczne wynagrodzenie pracownika nie może być niższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Wprowadzenie dłuższych okresów rozliczeniowych musiało być uzgodnione w układzie zbiorowym lub w porozumieniu z pracownikami.

Uelastyczniony czas pracy został zastosowany przez 1075 pracodawców 4)http://www.mpips.gov.pl/download/gfx/mpips/pl/defaultopisy/4425/1/1/Dane%20z%20PIP.pdfi objął około 100 tysięcy pracowników 5)http://www.mpips.gov.pl/aktualnosci-wszystkie/art,5536,6367,uelastycznienie-czasu-pracy-fakty-i-mity.html.

Wykres poniżej przedstawia liczbę przedsiębiorstw, które zastosowały okresy rozliczeniowe o określonej długości na podstawie ustawy antykryzysowej 6)Dodatkowo, 43 przedsiębiorstwa zastosowały różne okresy rozliczeniowe następujące po sobie.:

ustawa antykryzysowa

Podział przedsiębiorstw, które wprowadziły dłuższe okresy rozliczeniowe ze względu na liczbę pracowników wyglądał następująco:

Wielkość przedsiębiorstwa Liczba zastosowań dłuższych okresów rozliczeniowych Liczba przedsiębiorstw w ogóle7)Liczba przedsiębiorstw podana z roku 2012 – http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki-finansowe/przedsiebiorstwa-niefinansowe/dzialalnosc-przedsiebiorstw-niefinansowych-w-2012-r-,2,9.html Procent przedsiębiorstw, które zastosowały dłuższe okresy rozliczeniowe
Od 1 do 9 pracowników 105 1 719 187 0,006%
Od 10 do 49 pracowników 196 57 071 0,3%
Od 50 do 249 pracowników 445 15 484 2,8%
Powyżej 250 pracowników 314 3 201 9,8%

Dłuższe okresy rozliczeniowe najczęściej wprowadzano w branży przetwórstwa przemysłowego (592), budownictwie (116), handlu hurtowym i detalicznym oraz naprawie samochodów (109), gastronomii (41) i transporcie (35).

Poważne wątpliwości budzi fakt, że zdecydowana większość (68% przypadków) przedsiębiorców wydłużała okresy rozliczeniowe do maksymalnego, 12-miesięcznego okresu. Ustawa wymagała przy wydłużaniu okresu rozliczeniowego rozważenia celowości oraz specyfiki działalności przedsiębiorstwa, przedsiębiorcy natomiast wydawali się stosować najdłuższy możliwy okres rozliczeniowy niemalże automatycznie. Nie zmienia to oczywiście faktu, że z perspektywy dużego przedsiębiorcy, pracującego głównie w przemyśle przetwórczym, łatwo jest udowodnić 12-miesięczną sezonowość produkcji, która uzasadniała niekorzystny dla pracowników, bardzo długi okres rozliczeniowy.

O tym, jakie było podejście rządu do postanowień o wydłużonym okresie rozliczeniowym, doskonale świadczy propagandowe pismo „Stan realizacji pakietu antykryzysowego”8)http://www.mpips.gov.pl/download/gfx/mpips/pl/defaultopisy/4425/1/1/STAN%20REALIZACJI%20PAKIETU%20ANTYKRYZYSOWEGO_09-07-2013.pdf, które twierdzi, że w ramach rozwiązań antykryzysowych z zakresu prawa pracy nastąpiło „wprowadzenie 12-miesięcznego okresu rozliczeniowego”. Okres ten oczywiście wynosił w ustawie do 12 miesięcy, ale freudowska pomyłka dobrze pokazuje rzeczywiste intencje rządu.

Odpowiedź na pytanie, kto skorzystał na dłuższych okresach rozliczeniowych, jest oczywista. Małe przedsiębiorstwa praktycznie nie stosowały uelastyczniających czas pracy przepisów. Ich faktycznymi beneficjentami były w nieproporcjonalnej skali duże przedsiębiorstwa (w znacznie mniejszej przedsiębiorstwa średnie), mimo tego, że, jak się wydaje, to dużym przedsiębiorstwom nie tylko łatwiej jest przetrwać kryzys ekonomiczny ze względu na ekonomię skali, ale też znaleźć zajęcie dla pracowników ze względu na większą możliwość stosowania zmian organizacyjnych przystosowujących przedsiębiorstwo do zachodzących zmian zewnętrznych (tzw. wewnętrzna elastyczność funkcjonalna 9)U. Holtgrewe, J. Flecker, A. Schönauer, Flexibility and restructuring of value chains: findings from the WORKS project. Paper presented at the International Labour Process Conference, Edinburgh, April 6-8, 2009; dostęp: http://www.ilpc.org.uk/Portals/56/ilpc2009-paperupload/ILPC2009paper-4082.doc).

Analiza funkcjonowania ustawy antykryzysowej w kontekście dłuższych okresów rozliczeniowych pokazuje, że na wprowadzeniu ich na stałe do polskiego ustawodawstwa faktycznie skorzystają przede wszystkim najwięksi przedsiębiorcy.

 

Karol Muszyński

 

Przypisy   [ + ]

1. https://www.premier.gov.pl/wydarzenia/aktualnosci/pracodawcy-i-pracownicy-moga-juz-korzystac-z-pakietu-antykryzysowego.html 
2. http://www.mpips.gov.pl/download/gfx/mpips/pl/defaultopisy/4425/1/1/FGSP_wnioski_271211.pdf
3. Anna Stępniak-Kucharska, Pakiety antykryzysowy jako instrument wspierania rynku pracy i przedsiębiorców, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Oeconomica 248, 2011, s. 301.
4. http://www.mpips.gov.pl/download/gfx/mpips/pl/defaultopisy/4425/1/1/Dane%20z%20PIP.pdf
5. http://www.mpips.gov.pl/aktualnosci-wszystkie/art,5536,6367,uelastycznienie-czasu-pracy-fakty-i-mity.html
6. Dodatkowo, 43 przedsiębiorstwa zastosowały różne okresy rozliczeniowe następujące po sobie.
7. Liczba przedsiębiorstw podana z roku 2012 – http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki-finansowe/przedsiebiorstwa-niefinansowe/dzialalnosc-przedsiebiorstw-niefinansowych-w-2012-r-,2,9.html
8. http://www.mpips.gov.pl/download/gfx/mpips/pl/defaultopisy/4425/1/1/STAN%20REALIZACJI%20PAKIETU%20ANTYKRYZYSOWEGO_09-07-2013.pdf
9. U. Holtgrewe, J. Flecker, A. Schönauer, Flexibility and restructuring of value chains: findings from the WORKS project. Paper presented at the International Labour Process Conference, Edinburgh, April 6-8, 2009; dostęp: http://www.ilpc.org.uk/Portals/56/ilpc2009-paperupload/ILPC2009paper-4082.doc